Vergi yoxlamalarının növləri hansılardır?
Vergi yoxlamaları əsasən səyyar və kameral formada keçirilir. Bundan başqa operativ vergi nəzarəti də ayrıca nəzarət forması kimi mövcuddur.
1. Kameral yoxlama vergi orqanının özündə, yəni yerə getmədən aparılır və yalnız təqdim olunmuş hesabat sənədlərinə əsaslanır.
2. Səyyar yoxlama isə vergi ödəyicisinin fəaliyyət göstərdiyi məkanda həyata keçirilir.
Operativ vergi nəzarəti isə sahibkarlıq fəaliyyəti ilə bağlı binalarda, anbarlarda, ticarət obyektlərində və nəqliyyat vasitələrində aparılan nəzarət formasıdır.
Vergi yoxlamalarının məqsədi
Vergi yoxlamalarının əsas məqsədi vergi ödəyicilərinin qanunlara uyğun fəaliyyət göstərməsini təmin etmək, dövlətin və vətəndaşların maliyyə maraqlarını qorumaqdır.
Ziddiyyətli hallarda sahibkar üçün daha əlverişli hüquqi norma tətbiq olunur.
Kameral vergi yoxlaması
Kameral yoxlamalar bəyannamə təqdim olunduqdan sonra həyata keçirilir.
Mənfəət və gəlir vergisinə aid yoxlamalar 60 iş günü, digər hallarda isə 30 iş günü ərzində başa çatdırılmalıdır. Xaricdən məlumat daxil olduqda bu müddət 90 iş gününə qədər uzadıla bilər.
Müddət bitdikdən sonra eyni bəyannamə üzrə yenidən kameral yoxlama aparmaq mümkün deyil. Əgər əlavə məlumatlar aşkar edilərsə, vergi orqanı ödəyiciyə 5 iş günü ərzində dəqiqləşdirilmiş hesabat təqdim etməsi barədə bildiriş göndərir.
Səyyar vergi yoxlaması
Səyyar yoxlamalar mənfəət, gəlir, torpaq və əmlak vergiləri üzrə adətən son üç il ərzində olan dövrləri əhatə edir. Xaricdə əldə edilən gəlirlər üzrə bu müddət beş ilə, cinayət işi başlandıqda isə yeddi ilə qədər uzadıla bilər.
Səyyar yoxlamalar növbəli və növbədənkənar qaydada keçirilə bilər. Vergi ödəyicisinə bu barədə ən azı 15 gün əvvəl yazılı bildiriş göndərilməlidir.
Yoxlamanın müddəti
Adətən səyyar yoxlamalar 30 iş günündən çox davam etmir. Lakin xüsusi hallarda bu müddət yuxarı vergi orqanının qərarı ilə 90 iş gününə qədər uzadıla bilər.
Səyyar yoxlamanın dayandırılması
Vergi orqanının əsaslandırılmış qərarı ilə səyyar yoxlama müəyyən hallarda 9 aydan çox olmamaq şərti ilə dayandırıla bilər, məsələn:
Yekun akt
Səyyar yoxlama bitdikdən sonra 3 iş günü ərzində akt tərtib olunmalıdır. Yalnız ekspertiza və ya cavabların gecikməsi kimi hallarda bu müddət 30 iş gününə qədər uzadıla bilər.
Operativ vergi nəzarəti tədbiri
Operativ nəzarət sahibkarın fəaliyyət yerində keçirilən nəzarət formasıdır. Buraya dövriyyənin gizlədilməsi, uçotdan yayınma, əmək müqavilələrinin bağlanmaması və digər hallar aiddir.
Bu nəzarət yalnız vergi orqanının əsaslandırılmış qərarı əsasında aparıla bilər. Qərarda aşağıdakı məlumatlar olmalıdır:
Vergi yoxlaması zamanı yoxlayıcının adətən yol verdiyi pozuntular və sahibkarın diqqət verməli müdafiə üsulları:
Vergi qanunvericiliyi həm dövlət maraqlarını, həm də sahibkarın mülki hüquqlarını qoruyur. Yoxlayıcı orqan prosessual qaydalara riayət etməzsə, həmin yoxlama və onun nəticəsi hüquqi qüvvəsini itirə bilər.
Yoxlamanın düzgün sənədləşdirilməməsi
Yoxlamalar yalnız yazılı və qanuni qərar əsasında aparılmalıdır. Qərarda müddətin artırılması və səbəbləri aydın göstərilməlidir. Əsasız şəkildə uzadılan yoxlamalar qanunsuz sayılır.
Yoxlama reyestrdə qeydiyyatdan keçməyibsə, onun hüquqi nəticəsi mövcud deyil.
Yoxlayıcı şəxsin sahibkarın fəaliyyətini məhdudlaşdırmaq və ya cərimə tətbiq etmək səlahiyyəti yoxdur.
“Qara mühasibatlıq” sənədləri ilə bağlı araşdırmalar
Vergi orqanı yalnız mənbəyi aydın və etibarlı sənədlərə əsaslanmalıdır. Şübhəli “qara mühasibatlıq” sənədlərinə əsaslanaraq əlavə vergi hesablanması məhkəmə təcrübəsində yolverilməz hesab olunur.
Növbədənkənar səyyar vergi yoxlamalarının əsaslandırılmaması
Növbədənkənar yoxlamalar yalnız qanunla nəzərdə tutulan hallarda mümkündür. Vergi orqanı bu qərarı verərkən yalnız qanun maddəsinə deyil, konkret faktlara da istinad etməlidir. Əldə olunan məlumatların mənbəyi və səbəbi qərarda dəqiq göstərilməlidir.
Məhsulun maya dəyərinin düzgün hesablanmaması
Vergi orqanı istehsalat müəssisələrində məhsulun maya dəyərini müəyyən edərkən mütəxəssis rəyinə əsaslana bilər, lakin bu rəy bütün istehsal xərclərini və onların bölgüsünü tam əks etdirməlidir.
Əlaqəli məlumatlardan əsassız istifadə
Vergi orqanı ödənilməli vergi məbləğini müəyyən edərkən əlaqəli məlumatlardan istifadə edə bilər, lakin bu, istənilən halda əsaslandırılmalıdır. Bu zaman hüquqlara müdaxilə proporsional və məqsədəuyğun olmalıdır.
Bazar qiymətinin müəyyənləşdirilməsi
Bazar qiyməti yalnız tələb və təklif əsasında formalaşır. Ekspert rəyi yalnız digər üsullarla qiymət müəyyən edilə bilmədikdə tətbiq oluna bilər. Əgər oxşar malların qiyməti mövcud deyilsə, dəyərin toplanması üsulu ilə hesablanmalıdır.
Real biznes hallarının nəzərə alınması.
Bazar qiyməti müəyyən edilərkən ticarət həcmi, ödəniş şərtləri, mövsümi dəyişikliklər, məhsulun keyfiyyəti və istehsal yeri kimi amillər nəzərə alınmalıdır.
Şərti rentabelliyin hesablanması
Vergi yoxlaması zamanı gəlir və xərclər sənədlərlə təsdiqlənmədikdə, şərti rentabellik əsasında hesablamalar aparılır. Lakin bu üsul yalnız digər üsulların mümkün olmaması sübut edildikdən sonra tətbiq edilə bilər.
Kameral yoxlamalarda müddətlərin pozulması
Kameral yoxlama üzrə qərar qanunda göstərilən müddətdə qəbul edilməlidir. Müddət gecikdirilərsə, həmin qərarın hüquqi qüvvəsi olmur.
Vergi nəzarəti nədir və kim həyata keçirir?
Vergi nəzarəti dövlətin vergi qanunvericiliyinə əməl olunmasına nəzarət etmək üçün həyata keçirdiyi tədbirlər toplusudur. Bu nəzarəti Dövlət Vergi Xidməti və Dövlət Gömrük Komitəsi icra edir.
Əsas nəzarət formaları:
Vergi orqanının qərarından şikayət verilməsi
Vergi orqanının qəbul etdiyi qərardan sahibkar 3 ay müddətində yuxarı orqana şikayət edə bilər. Şikayətə 30 iş günü ərzində baxılır, zərurət olduqda bu müddət daha 30 iş günü uzadıla bilər.
Vergi yoxlamaları əsasən səyyar və kameral formada keçirilir. Bundan başqa operativ vergi nəzarəti də ayrıca nəzarət forması kimi mövcuddur.
1. Kameral yoxlama vergi orqanının özündə, yəni yerə getmədən aparılır və yalnız təqdim olunmuş hesabat sənədlərinə əsaslanır.
2. Səyyar yoxlama isə vergi ödəyicisinin fəaliyyət göstərdiyi məkanda həyata keçirilir.
Operativ vergi nəzarəti isə sahibkarlıq fəaliyyəti ilə bağlı binalarda, anbarlarda, ticarət obyektlərində və nəqliyyat vasitələrində aparılan nəzarət formasıdır.
Vergi yoxlamalarının məqsədi
Vergi yoxlamalarının əsas məqsədi vergi ödəyicilərinin qanunlara uyğun fəaliyyət göstərməsini təmin etmək, dövlətin və vətəndaşların maliyyə maraqlarını qorumaqdır.
Ziddiyyətli hallarda sahibkar üçün daha əlverişli hüquqi norma tətbiq olunur.
Kameral vergi yoxlaması
Kameral yoxlamalar bəyannamə təqdim olunduqdan sonra həyata keçirilir.
Mənfəət və gəlir vergisinə aid yoxlamalar 60 iş günü, digər hallarda isə 30 iş günü ərzində başa çatdırılmalıdır. Xaricdən məlumat daxil olduqda bu müddət 90 iş gününə qədər uzadıla bilər.
Müddət bitdikdən sonra eyni bəyannamə üzrə yenidən kameral yoxlama aparmaq mümkün deyil. Əgər əlavə məlumatlar aşkar edilərsə, vergi orqanı ödəyiciyə 5 iş günü ərzində dəqiqləşdirilmiş hesabat təqdim etməsi barədə bildiriş göndərir.
Səyyar vergi yoxlaması
Səyyar yoxlamalar mənfəət, gəlir, torpaq və əmlak vergiləri üzrə adətən son üç il ərzində olan dövrləri əhatə edir. Xaricdə əldə edilən gəlirlər üzrə bu müddət beş ilə, cinayət işi başlandıqda isə yeddi ilə qədər uzadıla bilər.
Səyyar yoxlamalar növbəli və növbədənkənar qaydada keçirilə bilər. Vergi ödəyicisinə bu barədə ən azı 15 gün əvvəl yazılı bildiriş göndərilməlidir.
Yoxlamanın müddəti
Adətən səyyar yoxlamalar 30 iş günündən çox davam etmir. Lakin xüsusi hallarda bu müddət yuxarı vergi orqanının qərarı ilə 90 iş gününə qədər uzadıla bilər.
Səyyar yoxlamanın dayandırılması
Vergi orqanının əsaslandırılmış qərarı ilə səyyar yoxlama müəyyən hallarda 9 aydan çox olmamaq şərti ilə dayandırıla bilər, məsələn:
- vergi ödəyicisinin ünvanında olmaması;
- rəhbərin müvəqqəti əmək qabiliyyətsizliyi;
- ekspertiza və ya mütəxəssis rəyi tələb edilməsi;
- xaricdən sorğuya cavabın gözlənilməsi;
- xaricdə aparılan yoxlamada iştirakla bağlı prosedurlar.
Yekun akt
Səyyar yoxlama bitdikdən sonra 3 iş günü ərzində akt tərtib olunmalıdır. Yalnız ekspertiza və ya cavabların gecikməsi kimi hallarda bu müddət 30 iş gününə qədər uzadıla bilər.
Operativ vergi nəzarəti tədbiri
Operativ nəzarət sahibkarın fəaliyyət yerində keçirilən nəzarət formasıdır. Buraya dövriyyənin gizlədilməsi, uçotdan yayınma, əmək müqavilələrinin bağlanmaması və digər hallar aiddir.
Bu nəzarət yalnız vergi orqanının əsaslandırılmış qərarı əsasında aparıla bilər. Qərarda aşağıdakı məlumatlar olmalıdır:
- yoxlanacaq ərazi;
- nəzarətin məqsədi və əhatə dairəsi;
- müddət;
- nəzarəti həyata keçirən vəzifəli şəxslərin adları.
Vergi yoxlaması zamanı yoxlayıcının adətən yol verdiyi pozuntular və sahibkarın diqqət verməli müdafiə üsulları:
Vergi qanunvericiliyi həm dövlət maraqlarını, həm də sahibkarın mülki hüquqlarını qoruyur. Yoxlayıcı orqan prosessual qaydalara riayət etməzsə, həmin yoxlama və onun nəticəsi hüquqi qüvvəsini itirə bilər.
Yoxlamanın düzgün sənədləşdirilməməsi
Yoxlamalar yalnız yazılı və qanuni qərar əsasında aparılmalıdır. Qərarda müddətin artırılması və səbəbləri aydın göstərilməlidir. Əsasız şəkildə uzadılan yoxlamalar qanunsuz sayılır.
Yoxlama reyestrdə qeydiyyatdan keçməyibsə, onun hüquqi nəticəsi mövcud deyil.
Yoxlayıcı şəxsin sahibkarın fəaliyyətini məhdudlaşdırmaq və ya cərimə tətbiq etmək səlahiyyəti yoxdur.
“Qara mühasibatlıq” sənədləri ilə bağlı araşdırmalar
Vergi orqanı yalnız mənbəyi aydın və etibarlı sənədlərə əsaslanmalıdır. Şübhəli “qara mühasibatlıq” sənədlərinə əsaslanaraq əlavə vergi hesablanması məhkəmə təcrübəsində yolverilməz hesab olunur.
Növbədənkənar səyyar vergi yoxlamalarının əsaslandırılmaması
Növbədənkənar yoxlamalar yalnız qanunla nəzərdə tutulan hallarda mümkündür. Vergi orqanı bu qərarı verərkən yalnız qanun maddəsinə deyil, konkret faktlara da istinad etməlidir. Əldə olunan məlumatların mənbəyi və səbəbi qərarda dəqiq göstərilməlidir.
Məhsulun maya dəyərinin düzgün hesablanmaması
Vergi orqanı istehsalat müəssisələrində məhsulun maya dəyərini müəyyən edərkən mütəxəssis rəyinə əsaslana bilər, lakin bu rəy bütün istehsal xərclərini və onların bölgüsünü tam əks etdirməlidir.
Əlaqəli məlumatlardan əsassız istifadə
Vergi orqanı ödənilməli vergi məbləğini müəyyən edərkən əlaqəli məlumatlardan istifadə edə bilər, lakin bu, istənilən halda əsaslandırılmalıdır. Bu zaman hüquqlara müdaxilə proporsional və məqsədəuyğun olmalıdır.
Bazar qiymətinin müəyyənləşdirilməsi
Bazar qiyməti yalnız tələb və təklif əsasında formalaşır. Ekspert rəyi yalnız digər üsullarla qiymət müəyyən edilə bilmədikdə tətbiq oluna bilər. Əgər oxşar malların qiyməti mövcud deyilsə, dəyərin toplanması üsulu ilə hesablanmalıdır.
Real biznes hallarının nəzərə alınması.
Bazar qiyməti müəyyən edilərkən ticarət həcmi, ödəniş şərtləri, mövsümi dəyişikliklər, məhsulun keyfiyyəti və istehsal yeri kimi amillər nəzərə alınmalıdır.
Şərti rentabelliyin hesablanması
Vergi yoxlaması zamanı gəlir və xərclər sənədlərlə təsdiqlənmədikdə, şərti rentabellik əsasında hesablamalar aparılır. Lakin bu üsul yalnız digər üsulların mümkün olmaması sübut edildikdən sonra tətbiq edilə bilər.
Kameral yoxlamalarda müddətlərin pozulması
Kameral yoxlama üzrə qərar qanunda göstərilən müddətdə qəbul edilməlidir. Müddət gecikdirilərsə, həmin qərarın hüquqi qüvvəsi olmur.
Vergi nəzarəti nədir və kim həyata keçirir?
Vergi nəzarəti dövlətin vergi qanunvericiliyinə əməl olunmasına nəzarət etmək üçün həyata keçirdiyi tədbirlər toplusudur. Bu nəzarəti Dövlət Vergi Xidməti və Dövlət Gömrük Komitəsi icra edir.
Əsas nəzarət formaları:
- uçot və hesabatın təhlili,
- sənədlərin müqayisəli yoxlanması,
- obyektlərə baxış,
- məlumatların toplanması,
- operativ, səyyar və kameral yoxlamalar.
Vergi orqanının qərarından şikayət verilməsi
Vergi orqanının qəbul etdiyi qərardan sahibkar 3 ay müddətində yuxarı orqana şikayət edə bilər. Şikayətə 30 iş günü ərzində baxılır, zərurət olduqda bu müddət daha 30 iş günü uzadıla bilər.